بازی در زمین غولها

06 آذر 1395
نيما راد نيما راد -

سرنوشت ایران در تنش‌های روسیه و اتحادیه اروپا چه خواهد بود؟

 بازی بزرگ

همه‌چیز براساس نقشه پیش می‌رود. اتحاد روسیه و ایران با دولت سوریه، با وجود تمام کش‌وقوس‌ها،  خطر قطعی سقوط دولت دمشق را دور کرده است. دست‌کم در اغلب نقاط استراتژیک نیمه غربی سوریه، توازن قوا به نفع بشار اسد و متحدانش است. پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا و زمزمه‌های جدی درباره تغییر استراتژی واشنگتن برابر مسکو، جهان را در آستانه آغاز «بازی بزرگ» قرار داده است.

آیا روسیه و آمریکا در برابر تروریسم متحد می‌شوند؟ احتمال‌ خوش‌بینانه همکاری پوتین و ترامپ، بر روابط آمریکا و ایران چه تأثیری می‌گذارد؟ آمریکا سرانجام به خواست متحدان خاورمیانه‌ای تن می‌دهد و تغییر نظام در سوریه را می‌پذیرد یا خواسته‌های مشترک ایران و روسیه، سرنوشت نهایی نبرد بزرگ خاورمیانه خواهد بود؟

 علیه غرب

شش ماه پیش از انتخابات آتی ریاست‌جمهوری در ایران، دولت حسن روحانی، زیر فشارهای گسترده سیاسی و اقتصادی است. تیم روحانی برای به‌ثمرنشاندن دستاوردهای «برجام» (بزرگ‌ترین دستاورد دیپلماتیک کابینه یازدهم) تکاپوی گسترده‌ای را برای جذب سرمایه و شکستن تابوی روابط اقتصادی با غرب آغاز کرده است؛ اما آرام‌کردن منتقدان بی‌شماری که پیچیدگی‌های «پسابرجام» بیش از همه به نفع آنان عمل کرده، دشوارتر از آن است که دولت، سیاست گسترش ارتباط با اتحادیه اروپا را بی‌دغدغه پیش ببرد.

فریادها علیه نفوذ احتمالی غرب پس از برجام، با پیچیدن زمزمه‌های تأسیس دفتر اتحادیه اروپا در تهران، بار دیگر از پشت برخی تریبون‌ها بلند شده است. روحانی هم ایرادهای مخالفان را تندتر از همیشه پاسخ می‌دهد. اروپا هم اهرم‌های فشار خود برای گرفتن امتیاز بیشتر از ایران را فعال کرده است. آیا اروپا می‌پذیرد پس از توافق هسته‌ای سیاست‌های مستقل و متفاوتی برابر ایران اتخاذ کند؟ دولت حسن روحانی می‌تواند از پسِِ مخالفان بزرگ گسترش روابط با اتحادیه اروپا برآید؟

 همراه شرق

اوایل پاییز 94 است، چند هفته پس از مداخله نظامی روسیه در بحران سوریه، دژهای مخالفان بشار اسد یکی، یکی در حال فروریختن است. غرب و مخالفان خاورمیانه‌ای دولت سوریه، بهت‌زده بمباران مواضع شورشیان و تروریست‌ها از سوی جنگنده‌های روس را به نظاره نشسته‌اند. ناگهان برخی رسانه‌ها مدعی افشای یک سفر محرمانه می‌شوند: «سردار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تیر 94 به مسکو رفته در دیدار با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، او را قانع کرده است که در بحران سوریه مداخله کند». این خبر خیلی زود از سوی کرملین و روابط‌عمومی سپاه تکذیب می‌شود؛ اما هنوز هم بسیاری از چهره‌های شاخص محافظه‌کار در ایران به‌صراحت می‌گویند سردار سلیمانی پوتین را برای دخالت در جنگ سوریه قانع کرد.با وجود هزینه‌های گسترده سیاسی و نظامی روسیه در بحران سوریه، همچنان بسیاری از ناظران معتقدند نوع حمایت ایران و روسیه از دولت دمشق، خاستگاه‌های کاملا متفاوتی دارد. تهران و مسکو نیز برخلاف دوستی امروز، سابقه فرازونشیب‌های گسترده در روابط دوجانبه را به‌وفور تجربه کرده‌اند.آیا ایران روسیه را وارد جنگ استراتژیک خود با رقبای منطقه‌ای کرد یا حضور در سوریه قطعه‌ای از پازل مسکو برای بازگشت به دوران شکوه شوروی است؟ روسیه در شراکت استراتژیک با تهران، دمشق و حزب‌الله علیه اسرائیل، عربستان و ترکیه چه منفعتی کسب می‌کند؟ متحدان، امتیاز ویژه‌‌ای به پوتین اعطا کرده‌اند یا سوریه بخشی از بازی بزرگ روسیه برابر غرب است؟

 شطرنج شرق و غرب

همه‌چیز با یک نامه آغاز می‌شود. اوایل آبان، یک عضو ارشد دومای روسیه در نامه‌ای به نمایندگان مجلس ایران از تهران می‌خواهد الحاق شبه‌جزیره کریمه به روسیه را به رسمیت بشناسد. خبر عصر جمعه خبرگزاری‌ها تا چند روز لابه‌لای اخبار گم می‌شود؛ اما در کمتر از دو هفته، هیأتی از مسکو به ریاست رئیس شورای فدراسیون روسیه که به گفته سفیر ایران در روسیه، سومین مقام بلندپایه این کشور است، به ایران ‌می‌آیند. دیدار با رئیس‌جمهوری، رئیس مجلس، وزیر خارجه و رایزنی با نمایندگان مجلس، از مهم‌ترین برنامه‌های هیأت روسی است؛ اما چند روز پیش از این دیدار، رسانه‌های داخلی خبر می‌دهند که لاریجانی با روحانی و شمخانی برای پاسخ به نامه دومای روسیه درباره شبه‌جزیره کریمه رایزنی می‌کنند. منطقه‌ای که جدایی آن از اوکراین، بزرگ‌ترین زخم اتحادیه اروپا پیش از «برگزیت» بود؛ زخمی که پوتین را از همکار استراتژیک اما مغرور غرب، به بزرگ‌ترین تهدید تبدیل کرد.

حجم فشارهای اقتصادی و سیاسی غرب به مسکو پس از الحاق کریمه به خاک روسیه، به حدی بوده که به اذعان همه، تیم پوتین اکنون با بزرگ‌ترین تنگناهای اقتصادی دوران زمامداری خود مواجه شده است. به جز این، نظرِ غالب تحلیلگران این است که روسیه در بحران سوریه دنبال مابه‌ازایی برای گرفتن امتیاز از غرب در بحران اوکراین است.

آیا هل‌دادن ایران به بازی «کریمه» استفاده از کارت ایران در شطرنج غرب و روسیه است؟ آیا این درخواست، یکی از امتیازهایی است که روسیه در ازای مداخله در جنگ سوریه طلب کرده است؟ ایران برای این موضوع چه تمهیدی اندیشیده است؟

 بازی غول‌ها

تماس تلفنی پوتین و ترامپ در نخستین روزهای پس از پیروزی نامزدِ شگفتی‌ساز انتخابات آمریکا، فضای تعلیق را بر تمام چالش‌های بین‌المللی گسترانده است. برخی امیدوارند که نزدیکی احتمالی پوتین و ترامپ، برگِ برنده ایران در سال‌های پیش‌ِرو باشد. دولت روحانی تلاش می‌کند پروژه نزدیکی به اروپا را تا جای ممکن پیش ببرد و در این راه، میان سکوت و مواجهه مستقیم با منتقدان، مواجهه مستقیم را برگزیده است. فریادها علیه ایران روزبه‌روز در واشنگتن گسترش می‌یابد و حالا رسانه‌ها از انتخاب مخالفان بزرگ جمهوری اسلامی در پیشانی دیپلماسی آمریکا سخن می‌گویند. اروپا، درمانده از آینده اتحادهای بلندمدتش با واشنگتن، پیاپی از ماهیت و آینده برجام دفاع می‌کند و رفت‌وآمد مقام‌های ایران و روسیه سرعت گرفته است.

سؤالی بزرگ می‌تواند پاسخ سؤال‌های کوچک‌تر را محو کند: سرنوشت ایران در «بازی بزرگ غول‌ها» چه خواهد بود؟

ارسال نظرات