چه کسی علیه چه کسی کودتا کرد؟

30 مرداد 1395
کودتای ترکیه چگونه شکل گرفت و چگونه شکست خورد
آرمین منتظری - روزنامه نگار

جمعه‌شبی بود که خبر کودتای نظامیان ترکیه در صدر اخبار رسانه‌های جهان قرار گرفت. تانک‌ها در خیابان‌های استانبول به راه افتادند، دو پل اصلی در استانبول مسدود و درگیری‌هایی در آنکارا آغاز شد. درباره کودتا و شیوه‌های اجرای آن، کتاب‌های بسیاری نوشته شده است. همه کودتاها نیز اصولی ثابت و ساده دارند: کودتاگران معمولا اقدامات را به «ناگاه» و با حداکثرِ «غافلگیری» انجام می‌دهند. اگر اطلاعات مربوط به آغازِ کودتا به بیرون درز کند، احتمال دستگیری کودتا‌گران زیاد است. برای ممانعت از درز اطلاعات به این شکل، کودتاگران باید دلیلی برای حضور گسترده تانک‌ها در خیابان‌ها و پرواز هواپیماهای جنگنده بر فراز آسمان پایتخت و خروج سربازان از پادگان‌ها بتراشند. دلایلی مانند تمرین نظامی برای سنجش آمادگی نظامی نظامیان! البته چنین دلیلی باید از سوی یکی از افسران ارشد مطرح شود. اگر افسر ارشدی در میان نباشد، اجرای کودتا احمقانه‌ترین کار ممکن خواهد بود. پس از اینکه کودتاگران به این نتیجه رسیدند که می‌توانند کودتا را اجرائی کنند، اطلاعات اجرای کودتا باید با افراد بسیار محدودی در میان گذاشته شود؛ افرادی که به دلایل کودتا و اهداف آن، وفادار باشند. نکته بسیار مهم در هر کودتایی با اندیشیدن در معنای آن دریافته می‌شود. کودتا به معنای حرکتی ناگهانی و ضربتی برای قبضه‌کردن قدرت از راه‌های غیرمعمول، غیردموکراتیک و غیرقانونی است. در چنین اقدامی نخستین هدف، قبضه‌کردن همه راه‌های ارتباطی و مختل‌کردن آنها یا حتی تعطیل‌کردن آنهاست. کودتا‌گران باید به سیستمی که ارتباطات تلفنی را برقرار می‌کند دسترسی داشته باشند و بتوانند آن را تعطیل یا مختل کنند. بستن و مختل‌کردن همه شبکه‌های اجتماعی، گام دوم کودتا است. در گام بعدی همه شبکه‌های تلویزیونی در کنترل کودتاگران درخواهند آمد و از همه آنها برنامه‌هایی در راستای حمایت از کودتا، خواندن بیانیه‌های کودتا‌گران و تحلیل‌های سیاسی و امنیتی و نظامی از سوی چهره‌های حامی کودتا پخش می‌شود. در واقع کودتا همه شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی را قبضه کرده و پرسنل خود را در این رسانه‌ها مستقر می‌کند. بعد از انجام این اقدامات، کودتاگران به سمت اشغال ساختمان‌های دولتی و بازداشت مقامات خواهند رفت؛ البته اگر کودتاگران بتوانند کنترل خود را بر شبکه‌های ارتباطی اعمال کنند، اشغال ساختمان‌های دولتی و بازداشت افراد، کار چندان سختی نیست.
در مرحله بعد، کودتا‌گران شروع به بازداشت چهره‌های تصمیم‌گیر و تصمیم‌ساز در جبهه مقابل خود خواهند کرد و معمولا با رئیس‌جمهور یا نخست‌وزیر و سپس با بازداشت مقامات ارشد نظامی کار خود را آغاز خواهند کرد. گاهی اوقات بازداشتی هم در کار نیست و فقط تهدیدی جدی می‌تواند برخی مقامات ارشد را با کودتاگران همراه کند! معمولا این بازداشت‌ها در روزهای تعطیل و در میانه‌های شب و با مراجعه به خانه‌های افراد انجام می‌شود. اگر کودتاگران بخواهند از این افراد برای رسیدن به منافع خود استفاده کنند، می‌توانند بگویند بازداشت‌ها به دلیل حفظ امنیت آنها انجام می‌شود! کودتا در ترکیه در ساعات پایانی شب آغاز شد که زمان خوبی برای کودتاست. کودتا آن‌قدر بی‌سروصدا انجام شد که حتی نیروهای اردوغان نیز نشانه‌هایی از آن در اختیار نداشتند؛ بنابراین در این بخش از کار، کودتاگران موفق عمل کردند. چند ساعت بعد از آغاز کودتا، پس از آنکه خبر حضور تانک‌ها در خیابان‌ها و پرواز جنگنده‌های «اف 16» منتشر شد، به نظر رسید که کودتا روندی کند را در پیش گرفته است. ساعاتی پس از کودتا هنوز تانک‌ها در خیابان‌ها بودند؛ اما رسانه‌ها همچنان مشغول مخابره خبر بودند و شبکه‌های اجتماعی نیز با هیچ اختلالی مواجه نشده بودند. این در حالی بود که در ساعات اولیه کودتا همه شبکه‌های اجتماعی مختل شده بودند و به ناگاه بعد از چند ساعت کار خود را از سر گرفتند. نکته بسیار مهم‌تر اینکه هیچ نشانه‌ای مبنی بر اینکه رجب طیب اردوغان در بازداشت است، مشاهده نشد. این نکته بسیار عجیب است؛ چرا‌که محل اقامت اردوغان برای همه معلوم بود! اردوغان در هتلی در ماماریس مشغول گذراندن تعطیلات خود بود. اگر رسانه‌ها این مسئله را می‌دانستند، مسلما کودتاگران نیز از آن اطلاع داشتند! روند طبیعی این بود که چند نیروی ویژه با استفاده از هلیکوپتر به محل اقامت اردوغان بروند و او را دستگیر کنند؛ البته از‌آنجایی‌که کودتاگران هیچ‌وقت طرح مرحله به مرحله خود را از پیش اعلام نمی‌کنند، انتظار این بود که دستگیری اردوغان جزء نخستین اقدامات کودتاگران باشد.

برای خواندن ادامه این یادداشت لطفا نسخه مکتوب را تهیه و مطالعه فرمائید.

ارسال نظرات