محمدامین قانعی‌راد، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور درگفت‌و‌گو با «رو‌به‌رو» :

مقاله می‌نویسیم تا مهاجرت کنیم

30 مرداد 1395
تولید داده داریم، نه تولید علم دانشجو مقاله می‌نویسد، استاد ترفیع می‌گیرد
رو ب‌ رو -

هرچند موج مقاله‌نوشتن از اوایل دهه 80 مد شد؛ اما در چند سال گذشته تعداد مقالات ما با جهش چندبرابری روبه‌رو شد؛ اتفاقی که به دلیل بالا‌بردن عنوان دانشگاه‌های ما در میان دانشگاه‌های جهان مورد پسند سیاست‌مداران نظام آموزش عالی نیز بود. استاد با تولید مقالات زیاد ارتقا پیدا می‌کرد، دانشجو مدرک می‌گرفت و سیاست‌مدار به هر دو آنها افتخار می‌کرد و اسم‌شان را جزء رزومه کاری‌اش می‌نوشت. دراین‌میان چه کسی باید به اعتراض نسبت به این چرخه کامل در زمینه توهم رشد علمی می‌پرداخت؟ به سراغ سید‌محمدامین قانعی‌راد، رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران و عضو هیأت‌علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، رفتیم تا با او درباره دلایل جامعه‌شناختی بالارفتن تعداد مقالات گفت‌وگو کنیم.

دلایل جامعه‌شناختی مقاله‌سالاری در نظام دانشگاهی ایران و ملاک قرارگرفتن آن در ارتقای علمی استادان را در چه مواردی می‌بینید؟
در دو دهه‌ اخیر، تعداد مقالات «آی‌اس‌آی» رشد زیادی در کشور ما داشته است. این درحالی است ‌که قبل از سال‌های 75 توجه زیادی به مقاله‌نویسی وجود نداشت و دانشگاه و تأکید استادان بر آموزش بود و سنجش دانشجویان هم بر اساس امتحان بود؛ البته نبودِ دوره‌های تحصیلات تکمیلی به صورت گسترده در این موضوع دخیل است و دانشجویان برای فراغت از تحصیل با شرطی مبنی بر داشتن مقالات «آی‌اس‌آی» روبه‌رو نبودند و بیشترین تمرکز بر آموزش بود. بعد از سال 75 خیلی از معیارها تغییر کرد و به صورت گسترده شاهد توده‌ای‌شدن آموزش عالی بودیم. در آن زمان ادعایی مطرح شد - که البته تا حدی ادعایی بیش نبود تا واقعیت - که دانشگاه‌های ما از آموزش به سمت پژوهش می‌روند. در کنار این موارد، پیدایش پدیده‌ای به نام فرار مغزها یا مهاجرت نخبگان باعث شد نظام رسمی ادعا کند ایران روند شاخص‌های توسعه علمی و فرایندهای توسعه را طی می‌کند. نتایج پژوهش‌محوری فقط در تعداد مقالات خود را نشان داد؛ درحالی‌که علاوه بر تعداد مقالات می‌توانست پژوهش در فاکتورهای دیگری مانند تعداد اختراعات، ابتکارات یا ارتباط صنعت و دانشگاه نیز لحاظ شود.
به دلیل اینکه راحت‌ترین راه سنجش توسعه علمی، تعداد مقالات بود، گرایش سیستم بر نشان‌دادن توسعه علمی، رویکرد کمّی به خود گرفت. اختراع و ابتکار و برقراری رابطه‌ای پویا و نظام‌مند بین دانشگاه و صنعت مشکل است؛ اما با اصلاح چند آیین‌نامه به‌راحتی می‌توان تعداد مقالات را افزایش داد. با افزایش تعداد مقالات، مفهومی مبنی بر شتاب رشد علمی با استناد به آمار «آی‌اس‌آی» مطرح شد. با افزایش تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی و اینکه دانش کاربرد زیادی در جامعه ندارد، جامعه با تعداد زیادی از نیروهای جوان و تحصیل‌کرده مواجه شد که امکان اشتغال آنها وجود نداشت؛ بنابراین نیروی کار مجبور یا علاقه‌مند به خروج از کشور می‌شود. برای خروج باید پذیرش گرفته شود، برای پذیرش باید کارنامه‌ پژوهشی دانشجو با نوشتن مقاله و چاپ در مجلات بین‌المللی تقویت شود و در کنار آن، نام استادان کنار نام دانشجو در مقالات زده‌ شود و نتیجه این می‌شود که استادان ارتقا پیدا می‌کنند و دانشجویان نیز رزومه علمی خود را تقویت می‌کنند. این مجموعه دست به دست هم دادند تا نتیجه‌اش رشد ظاهری علمی با پایه قراردادن تعداد مقالات شد. اتفاقا این عین رشد نکردن است. در کشور ما مقالات در جهت مهاجرت دانشجویان نوشته می‌شوند.
تحقیقی درباره دلایل اصلی بالا‌رفتن تعداد مقالات صورت گرفته است؟
اتفاقا خود من در تحقیقی دراین‌زمینه شرکت داشتم؛ تحقیقی که پایان‌نامه‌ یکی از دانشجویانم بود و من جزء تیم راهبری این پایان‌نامه بودم و درباره دلایل دانشجویان تحصیلات تکمیلی در نگارش مقالات بین‌المللی تحقیق صورت گرفته بود. در مصاحبه‌هایی که انجام داده شد اکثر دانشجویان بر این اذعان داشتند که مقاله می‌نویسند تا از کشور خارج شوند و اصلا هدف در جهت توسعه‌ علمی و ارتقای رتبه علمی کشور نبوده است و استادان نیز برای ارتقایافتن در نظام اداری دانشگاه این کار را می‌کردند تا در نتیجه بتوانند از گرنت دانشگاه برخوردار باشند و ارتقا پیدا کنند. در دانشگاه‌های ما روی مقاله‌نوشتن تأکید می‌شود؛ درحالی‌که دانشجویان و استادان ما آموزش عمیق ندیده‌اند. شما باید کار دانشی انجام دهید و پس از این کارهای علمی، چیزی به اسم مقاله رسوب کند؛ به‌طوری‌که ماحصل آن کار علمی و میوه‌ آن چیزی باشد به اسم مقاله. امروزه مقاله‌نوشتن به چینش یک‌سری مباحث از نظر روش‌شناختی و دادن یک نظم صوری و فرمال محدود شده تا بتواند نظرات مجلات را تأمین کند. از سوی دیگر مجلات داخلی هم به دلیل کمبود مقالات باکیفیت، انتظارات خود را از مقالات پایین آورده‌اند و به‌همین‌سبب مقالاتِ با کیفیت پایین پذیرفته می‌شود.
برای خواندن ادامه این گفتگو لطفا نسخه مکتوب را مطالعه فرمائید.

ارسال نظرات